احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
278
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
و گفتند عزيمت ما با تصويب شاه و مستوفى الممالك بوده و مجاز هستيم اقدام باعمال انقلابى و مخالفت صورى با حكومت تهران بنمائيم . در قم يك مركزى بنام « كميتهء دفاع ملى » تشكيل داديم اسامى اعضاء هيئت مديرهء آن كميته بدينقرار بود : 1 - سليمان ميرزا 2 - مساوات 3 - ميرزا محمد عليخان كلوب 4 - وحيد الملك . ضمنا كميتههاى فرعى براى امور مالى و نظامى و فرهنگى و تبليغى تشكيل يافت و شاهزاده سليمان ميرزا به سمت مدير كميته انتخاب شد . عمر كميته دفاع ملى در قم از روز ششم محرم تا دهم صفر 1334 بود . سليمان ميرزا كمتر با اعضاى كميته مشورت ميكرد و امور را بطور ديكتاتورى اداره مينمود . قرار بود سلطان احمد شاه روز هفتم محرم از تهران حركت كند و به نمايندگان مجلس هم اطلاع داده شده بود كه بايد به طرف جنوب عزيمت نمايند . در لحظهء آخر شاه فسخ عزيمت كرد . روز 11 صفر 1334 صبح زود بى خبر كميتهء دفاع ملى دستهجمعى از قم به طرف كاشان حركت و شب بكاشان رسيديم . در اصفهان بامر سليمان ميرزا كه با شونمان قونسول آلمان وارد شده بودند پول بانك شاهى را ضبط و ميان ژاندارمها تقسيم كردند ( 98 هزار تومان پول نقره ، 20 هزار تومان براى مخارج مجاهدين و بقيه به ژاندارمرى داده شد ) . سليمان ميرزا بموجب حكم كتبى به امضاء خودش سالار نظام را مأمور ضبط اموال بانك شاهى كرده بود . محل اجتماع كميته در اصفهان منزل شيخ الاسلام رئيس بلديه بود . حركت از اصفهان به طرف كرمانشاه 29 صفر 1334 در ميان برف و سرماى شديد از طريق گلپايگان خمين - اره - قريه حصار - جبال - سربند - بروجرد - اشترينان - نهاوند - كنگاوركهنه - گردنهء بيد سرخ - صحنه - بيستون . ( دكتر واسل وزيرمختار آلمان و نظام السلطنه در آنموقع در صحنه بودند و تازه كنت كانيتس اتاشه ميليتر آلمان خودكشى كرده بود ) 4 ربيع الثانى - 3 فوريه 1916 وارد كرمانشاه شديم . فن درگلتس چند روزى بكرمانشاه آمده و كلنل بپ را از طرف خود برياست اركان حرب قواى ايران معين كرد . روز 6 ربيع الثانى - 5 فوريه 1916 نظام السلطنه باتفاق دكتر واسل وزيرمختار آلمان از صحنه به كرمانشاه وارد شدند . توقف مهاجرين در كرمانشاه 20 روز بود و هفتهء آخر حكومت ملى برياست نظام السلطنه تشكيل يافت و در همان موقع نيروى نظامى روس فرونتبيد سرخ را شكسته به طرف كرمانشاه سرازير شد و مهاجرين مجبور بفرار شدند . سليمان ميرزا و ميرزا سليمان خان وعدهء ديگر كه از اصفهان از راه خرمآباد رفته بودند در قصر شيرين بساير مهاجرين ملحق شدند ( عمليات نظامى با كلنل بوپ و صندوق مالى در دست ليسكيگ بود . ) در اول آوريل 1916 اتحادى ميان عموم مهاجرين از هر دستهء سياسى به عمل آمد يعنى كميته دفاع ملى منحل و جاى خود را به هيئتى موسوم به « مدافعين وطن » داد . در 12 آوريل 1916 - 8 جمادى الاخره 1334 ميسيونى به اسلامبول و برلن اعزام شد مركب از وحيد الملك براى برلن و طباطبائى براى اسلامبول . مهاجرين از قصر ببغداد فرارى و بعد از سقوط كوت الاماره مجددا بكرمانشاه مراجعت و حكومت نظام السلطنه ادامه داشت تا شكست قطعى و عزيمت مهاجرين باسلامبول و برلن و معاودت عدهء ديگر بطهران . نقل قول از رودلف نادلنى شارژهدافر آلمان مقيم كرمانشاه حركت هيئت اعزامى آلمان بافغانستان تحت رياست ( نيدرماير ) مرحله تازه در ايران بوجود آورد كه ميتوان آن را دوره « تخمير سياسى » ناميد . هيئت مزبور در نظر داشت از ايران عبور نمايد ولى روسها و انگليسها خطوط سرحدى ايران و افغانستان را تحت مراقبت دقيق قرار دادند و مانع عبور اعضاى هيئت